Dyrektor Ossolineum, dr Łukasz Kamiński:
Bardzo się cieszę, że w Roku Ossolineum Zakład Narodowy im. Ossolińskich zostaje nagrodzony Nagrodą Prezydenta Wrocławia. W imieniu wszystkich ossolińczyków serdecznie dziękuję. Ta nagroda pokazuje to, jak z jednej strony miasto Wrocław wspiera Ossolineum, a z drugiej strony jak Ossolineum stara się dzisiaj współtworzyć nie tylko przeszłość Wrocławia, ale także jego współczesność. Myślę, że można powiedzieć, że ciężko sobie dzisiaj wyobrazić Wrocław bez Ossolineum, ale też Ossolineum bez Wrocławia.
Zakład Narodowy im. Ossolińskich to jedna z najważniejszych i najdłużej działających polskich instytucji kultury. Od ponad dwóch stuleci gromadzi, opracowuje i udostępnia zbiory kluczowe dla polskiej i europejskiej humanistyki, prowadząc działalność biblioteczną, muzealną, wydawniczą i naukową, a także rozwijając nowoczesne formy popularyzacji dziedzictwa narodowego.
Zakład został powołany w 1817 roku przez Józefa Maksymiliana Ossolińskiego – uczonego, bibliofila i kolekcjonera, który ulokował jego siedzibę we Lwowie i nadał mu charakter narodowej instytucji kultury. Powstał na bazie prywatnej kolekcji fundatora, a w 1823 roku zyskał wsparcie Henryka księcia Lubomirskiego, co zapewniło instytucji rozbudowę zbiorów i stabilne podstawy finansowe.
Ossolineum powstało w epoce, kiedy Polski nie było na mapie Europy. Działało nieprzerwanie pod zaborami i w czasie I wojny światowej, tworząc jedną z największych polskich bibliotek, kolekcji sztuki i pamiątek historycznych. Po wybuchu II wojny światowej władze sowieckie zlikwidowały wchodzące w skład Zakładu Narodowego Wydawnictwo Ossolineum i Muzeum Książąt Lubomirskich. Zbiory biblioteczne przejęła najpierw lwowska filia Biblioteki Akademii Nauk w Kijowie, następnie Staatsbibliothek Lemberg. Kierownictwo Zakładu działało w konspiracji.
Po zakończeniu wojny i zmianie granic państwa Ossolineum zostało odtworzone we Wrocławiu. W latach 1946–1947 do nowej siedziby trafiło zaledwie 30% przedwojennych zbiorów. Już w 1947 roku uruchomiono we Wrocławiu pierwszą czytelnię naukową, co miało niebagatelne znaczenie dla odbudowy życia naukowego i kulturalnego powojennego miasta. W 1953 roku Zakład został włączony w struktury Polskiej Akademii Nauk, co pozbawiło go samodzielności i przerwało funkcjonowanie jako niezależnej fundacji. Taki stan rzeczy trwał do 1995 roku, kiedy to Sejm RP uchwalił ustawę restytuującą Zakład Narodowy im. Ossolińskich jako fundację. W 2003 r. nowelizacją ustawy w strukturze Ossolineum reaktywowane zostało Muzeum Książąt Lubomirskich.
Ossolineum od osiemdziesięciu lat kształtuje tożsamość kulturową Wrocławia. Współcześnie funkcjonuje jako rozbudowany ośrodek biblioteczny, muzealny i wydawniczy, skupiający w swoich strukturach Narodową Bibliotekę Ossolineum, Muzeum Książąt Lubomirskich, Wydawnictwo Ossolineum oraz Muzeum Pana Tadeusza. Zgromadzone tu ponad dwa miliony jednostek – od rękopisów i starodruków po zbiory ikonograficzne i materiały archiwalne – są udostępniane w czytelniach, prezentowane na wystawach i stopniowo digitalizowane, a także udostępniane w celach naukowych i edukacyjnych. Wśród przechowywanych tu bezcennych skarbów kultury znajduje się pierwodruk „O obrotach sfer niebieskich” Kopernika , manuskrypt „Pana Tadeusza” Mickiewicza, „Chłopów” Reymonta, rękopisy Fredry, Norwida, Sienkiewicza, Witkacego i Hłaski, grafiki Rembrandta, obrazy Matejki, Mehoffera, Malczewskiego i tysiące innych. Zgromadzone w Narodowej Bibliotece Ossolineum dokumenty dotyczące sekty Jakuba Franka wykorzystała Olga Tokarczuk, pisząc noblowską powieść „Księgi Jakubowe”.
